بازخوانی ادلۀ حرمت نکاح با مادر زوجه در مذاهب اسلامی؛ واکاوی چالشهای دلالت نقلی و ظرفیتسنجی اصول عقلایی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
چکیده
چکیده تبیین دقیق موانع نکاح و صیانت از حریم خانواده، از دغدغههای فقه اسلامی بوده است. در این میان، ازدواج با «مادر زن» (اُمُّ الزَّوْجَة) براساس قول مشهور فقیهان امامیه و مذاهب چهارگانۀ اهلسنت، دارای حرمت ابدی و مطلق، بهمجرد عقد است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مبانی فقهی این حکم و با روش توصیفیـتحلیلی، به بازخوانی انتقادی ادلۀ سهگانۀ کتاب، سنت و اجماع پرداخته است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که اطلاقِ ادعایی در آیۀ ۲۳ سورۀ نساء، به جهت چالشهای ادبی و نحوی در ارجاع قید )دَخَلْتُمْ بِهِنَّ( به )أُمَّهَاتُ نِسَائِکُمْ(، با اجمال دلالتی مواجه است. همچنین روایات این باب، دچار تعارضِ مستقر میان دو دستۀ «دال بر حرمت مطلق» و «دال بر اشتراطِ دخول» هستند که ترجیح دستۀ نخست براساس مرجحات باب تعارض، با تأملات جدی روبهروست. از سوی دیگر، اجماع ادعایی در مسئله نیز به دلیل وجود اقوال مخالف در صدر اسلام و احتمال مدرکی بودن، فاقد حجیت تعبدی است. نوآوری این نوشتار در آن است که فرضیۀ عدم کفایت ادلۀ نقلی در اثبات حرمت مطلق را مطرح کرده و پیشنهاد میدهد که در مقام رفع اجمال و تبیین مراد شارع، باید از ظرفیت اصول عقلایی و عرف متشرعه بهره جست. نتیجه آنکه هرچند مقتضای اصل اباحه در فقدان دلیل نقلیِ معتبر، عدم حرمت است، اما اصول عقلایی و مبغوضیت عرفیِ چنین پیوندی، میتواند به عنوان قرینهای لبّی، قلمروِ تبیینِ حکم را به سوی احتیاط در حریم خانواده سوق دهد.
