بازاندیشی در مبانی فقهی و حقوقی خانواده؛ گذار از الگوی مشارکتی به پارادایم تعاون
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
چکیده
چکیده دگردیسهای ساختاری فرهنگی معاصر و ترویج گفتمان «مشارکت» در نهاد خانواده، ضمن تغییر در الگوهای تعاملی، موجب تزلزل در تبیین حقوق و تکالیف متقابل زوجین و مسئولیتهای خانوادگی در نظام حقوقی و اجتماعی ایران شده است. مسئله بنیادین پژوهش حاضر، بررسی ظرفیتهای «قاعده تعاون» در بازتعریف مسئولیتها و واکاوی مزایای این رویکرد در تقابل با الگوهای مشارکتی و شراکتی است. هدف این مقاله، تبیین مبانی فقهی و حقوقی حاکم بر خانواده براساس قاعده تعاون و ارزیابی کارآمدی آن در مواجهه با چالشهای خانواده معاصر است. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به منابع وحیانی، فقهی و حقوقی، به تحلیل این مسئله میپردازد. یافتههای پژوهش حاکی از آن است که رویکرد مشارکت، در صورت تقلیل به مساواتسازی نقشها و غفلت از تفاوتهای فطری، تکاملی و کارکردی زوجین، میتواند به تعارضات ساختاری، فشار مضاعف و نابرابریهای پنهان منجر گردد. در مقابل، قاعده تعاون بهمثابه پارادایمی ریشهدار در قرآن، سنت و فقه اسلامی، الگویی واقعگرایانه و انعطافپذیر را مبتنی بر تکمیلگرایی نقشها، مسئولیتپذیری هدفمند و همکاری جهت نیل به سعادت و معنویت، ارائه میدهد. نتایج نشان میدهد که بازخوانی مفاهیمی نظیر نفقه، تمکین، حضانت و مدیریت تعارضات بر مبنای قاعده تعاون، هماهنگی بیشتری با مقتضیات اجتماعی خانواده معاصر داشته و میتواند مبنایی متین برای بازاندیشی در حقوق خانواده و گذار از رویکردهای صرفاً مشارکتی به سوی تعاملی تکمیلی باشد.
